Noua hebdomadalia: ex Iaponia in USAm per Hispaniam

[Autumnus in Kioto (Iaponia)]

Hebdomas finita est nouarum rerum onusta. Nouos amicos, nouas paginas, nouam bibliothecam, nouum conuentum et... nouum ducem habemus.

Meministisne illius quaestionis in commentario De infantium salibus inclusae de Poggii facetia moderna scribenda?: "Vbi terrarum?" Ecce responsum: Iaponia, "terra solis orientis". Nobis est primus qui primam rationem tradendi modernam componere ausus sit. Iocosissimus est eorum qui in Rete omnium gentium palam de se ipsis ac de diuersis rebus scribunt, Irisatus Iocohamiensis, primus quoque Iaponicus cuius Latina uerba lego. Quam faceta eius paginae inscriptio est!: LUDAMUS LATINE: "Inter omnes qui recentibus diebus Latine scribant, certe ego pessimum esse puto. Sed dum vivo, hujus linguae peritus fieri non potero. Itaque sententias mendis plenas hic scribam." Nonne est lepidissima? Cum hoc legerem, meam in mentem uenit huius paginae auctricis nomen...!

Proximo Martis die 20 pagina interretialis "Bibliotheca Hispanica Erasmiana" Complutensi in Matritis Vniuersitate inducta fuit. Hoc inuestigationis consilium nouum nos facit certiores Erasmianis de operibus exstantibus Hispanicis in Bibliothecis modernis atque historicis, siue publicis siue priuatis. Pagina linguâ Hispanicâ exarata, Anglice quoque legi potest. Quidni etiam Latine? Quantum Erasmo Roterodamo placuisset!

Sed maioris momenti est hoc: num Hispanica in Vniuersitate alumni inerunt qui classica in studia ita incumbant ut, curriculis studiorum absolutis, ad Erasmiana opera, quae illa in Bibliotheca exstent, legenda atque intellegenda ualeant?

Dies iam dicti constitutique sunt ut is qui ad "V Itinera Culturaclasica.com" adire gestiat, nomen suum det.

[Ecclesia collegiata et antiqua Vniuersitas Osunae (Hispalis)]

Haec "V Itinera" celebrabuntur Hispalensi in urbe Osuna atque aderunt, inter alios, Theodericus Sacre, qui Latinam orationem "De Vivis et Erasmi colloquiis inter se comparatis’ habebit, necnon Aloisius Miraglia, qui quandam ‘Bibliothecam Latinam’ inducet. Nomen meum iam dedi. Num uos?

Quodam in foro interretiali Lauram Gibbs noui quacum nonnulla Latina uerba mutaui. Ea enim Oclahomae Studiorum Vniuersitatis "systemati conexa" magistra est atque omnia prouerbia et fabulae et emblemata quae dextrorsum huius paginae apparent, Laurae sunt (etiam illa uox sonans cum prouerbium "Vitae sal amicitia" premitur). Docta femina est eaque benigna, utpote quae mihi duo munera, alterum Graecum, alterum Latinum, dederit:

1. Prouerbium Graecum: Τὰ πέρα Γαδείρων οὐ περατά.

2. Nexus quandam ad Hispanicam pulchram editionem Alciati emblematum: Andrea Alciato - Diego López, Declaración magistral sobre los Emblemas de Andres Alciato, Najera, Juan de Mongaston, 1615.

Et postremo de Baraco Obama, cuius munus praesidis secundum constitutionis mandatum proximo die 20 rite suscepit.


Hic nouus praeses Americanus nouam spem non solum Ciuitatibus Foederatis Americae, sed etiam omnibus nationibus afferre uidetur. Et quamquam res politicas haud bene intellego, quia omnes homunculos qui se "politici" appellant, mendaces existimo ("hodie hoc, cras illud"), inspecto Obamae uultu (atque etiam eius uxoris, quia post mirum uirum esse miram feminam dicitur), honestam tamen indolem praesentio (nisi Cassandra fallitur), sed forsitan huius beneuolentiae erga Obamam causa sit quod eius pater ex Africa oriundus fuit. Verumne erit illud Plinianum: "Ex Africa semper aliquid noui"?

De pultariis Iudaicis et de uagitus gesticulationibus

Gadibus tandem sol in caelo candisissimus splendet. Frigus enim non solum mea a salsa Insula, sed etiam torpidis a corporis artibus discessit.

Septimana negotiosa fuit. Sessiones academicae mane capitali in urbe Gaditana, scholae de methodo Orbergiana uesperi propinquâ in urbe Xerensi. Quantum in melius mihi conuertendum est! Bonus Iohannes Iosephus Cienfuegos methodi claues praebuit eis audacibus qui sine rete in uacuum saluimus.

Amica mea Baetica dulcem epistulam Latinam ad me scripsit eamque comissimam, quia mea insulsa scripta haud fastidiosa existimet. Et mirum non est ut amica mea dulcissima sit, utpote quae mellitam linguam terramque Lusitanam amet. Olisiponem enim urbem penitus diligit eiusque angiportus et maxime sermonem, in cuius studium impraesentiarum incumbit. Reuera Olisipo pulcherrima urbs est, quamquam mihi confitendum est Lutetiam Parisiorum aut Romam praeferre atque inde mihi magis cordi esse linguam Francogallicam atque etiam Italicam.

Nihilominus, ei assentior. En cuiusdam auctoris saeculi XVIº nonnulla uerba suauia de urbe capitali Lusitana, quam duos abhinc annos adiui et cuius angiportus quoque me ceperunt:

«Olysippo urbs omnium Hispaniae, tum amplitudine, tum frequentia et mercimonio fere prima ac, licet amore, quo magnopere ibi gens capitur, saucia, reliqua tamen frugalitate uitae uere laconica».

Ceterum, amica a me quaesiuit quid censerem de explanatione locutionis Hispanicae "hacer pucheros" inuentâ quodam in libro puerili: "Romani assuescebant tollere pueros parvulos in capiendis eorum auribus sic ut viderentur ollae (secundum naturam pueri sic elati flebant cum afflictione)".

Talem originem locutionis «hacer pucheros» ortam e Roma antiqua neque audiui umquam neque legi. Amica enim magistra curiositatem meam accendit.

Vocabulum Hispanicum "puchero" Latine dicitur "pultarius" siue "pultarium", quod est quaedam olla ad pultes coquinandas (Hispanice «puches, gachas, papilla»).

Ad hoc tempus plura nescio neque inuenio.

Nihilominus, meam in mentem uenit Francisci Quevedo, Hispani poetae saeculi XVII, hoc carmen:

“Hago yo mi olla
con sus pies de puerco,
y el llorón judío
haga sus pucheros.“

["Ollam meam ego facio
usitatis porci pernis.
Iudaeus uagiens
pultarios faciat suos"]

Quaeram ac perscrutabo si illa «uagitûs gesticulatio» expressa uerbo «pultario» nota sit aliis nationibus siue gentibus indeque illa locutio orta sit antiqua e Roma, aut si potius hoc dictum tantum Hispanicum sit ideoque ortum sit quodam ex euentu historico proprio... fortasse quoque nostro saeculo Renascenti, illo in tempore cum hostiles sensus experrecti sunt aduersus Iudaeos post eorum expulsionem siue eiectionem anno 1492º.

Nam Iudaeis Hispanicis qui nostra in terra "conuersi" remanserunt, ut noua fide amplexa coram Sancta Generali Inquisitione probaretur, eorum olla, "adafina" nuncupata, facienda erat porci carne, prohibitâ populo Iudaico, unde forte uagitûs gesticulationes.

Haec aliaque quaerere pergam et spero fore ut calidi solis radii me comitentur.

Cincinnea: nebula mingens in flocculis congelata

Has per ferias natalicias amicus Xauierus Barbastrensis quaestionem lexicam de temperie iactauit in Gregem Latine Loquentium ualde opportunam ad hos dies niuales gelidissimos:

"Dum sol super montes Pyrenaeos splendebat, infra, in uallibus subpyrenaicis, ubique erat nebula caligoue. Inter domûs meae aedificium et fluminunculi Veri molem stabat abies alba -haud candida, nam sol non micabat- quasi ninxisset: Noctu super arbore congelata erat nebula. Hispanice nebula caligoue congelata dicitur "cencella" atque eius euentum est "cencellada". Me interrogo quibus uerbis Latine designentur.

Loquor de crystallis caliginis uel nebulae in rerum superficiebus, cum simul aer uidetur quasi mare gutticularum suspensarum. Si tunc temperies fit gelida, pars nebulae uel caliginis fit particululae glaciei super aedificia, arbores, campos, etc. dum aera caliginosa uel nebulinosa manent. "Pruina" itaque potius est quod Hispanice dicitur "escarcha", Anglice, nisi fallor, "frost", etc. Pruina siue "escarcha" siue "frost" fit quoque sub diuo sudo. "Cencella" autem tantum nebulinoso uel caliginoso aere, cum omnia aera facta sunt nubilae super solum. Nihilominus, multi linguam hispanam loquentes nesciunt exstare "cencella" et utraque phainomena uocabulo "escarcha" nominant, multaque lexica quidem uocabulum ignorant. Similiter, saltem nonnulli in aliis linguis differentiam forsitan faciunt. De Etymologia nondum inueni".

Vt iam hoc in scriptorio fassa sum, nonnullos abhinc menses Gregem reliqui, sed commercium epistularum perrectum est aliquibus cum amicis, inter quos est Xauierus, qui a me, amica philologa, auxilium petiuit.

Quod ad etymologiam uocabuli Salmanticensis “cencella” attinet, numquam id uerbum audiuit Baetica auctrix huius paginae interretialis et, quamquam quaestio incerta dubiaque uidebatur, nonnullum tamen responsum amico suo dare conata est.

Nostro in Dictionario Linguae Hispanicae RAE legitur hoc ("cencella" abest):

Cencellada o cenceñada.
(De cierzo).
1. f. Sal. rocío (vapor que con la frialdad de la noche se condensa en la atmósfera).
2. f. Sal. escarcha.

Nihilominus, quodam in “Dictionario uocum et dictorum popularium ruraliumque (Hispanice scripto), quod complectitur omnia Michaelis DELIBES operis uocabula", auctorem Vallisoletanum a dictionario Hispanico RAE dissentire lego, propterea quod uox “cencella” synonymum "pruinae" (Hispanice "escarcha") non est, sicut supra a Xauiero recte dictum est. Iuxta Michaelem Delibes "cencella" generata est "nebulâ mingente" (Hispanice "niebla meona") et, uocabulo perscrutato inter gentes Vallisoletanas, concluditur "cencella" esse quandam mixturam uenti gelidi et niualium floccorum in crystallo congelatorum.

Vt uidemus, nostrum dictionarium RAE sua in definitione errat ideoque fortasse etiam erret in etymologia praebita. Quomodo e uoce latina cercius siue circius fieri potest peruenire ad uerbum “cenceñada” siue “cencellada” siue “cencella”?

Porro, uox Hispanica exstat similllima et antiquissima: “CENCEÑO, -ÑA”.

Quod nomen adiectiuum Hispanicum nostro in Dictionario Auctoritatum anni 1729 primum apparet significans: “Cosa enxuta, delgada y derecha» (Lat. Gracilis), uox iam in documentis reperta ex saeculo decimo et quinto [ut uidere fieri potest in CORDE (RAE)].

Anno 1948 Yakov Malkiel quandam symbolam scripsit de etymologia uocabuli Hispanici “cenceño” quod refert ad uocabulum latinum “cincinnus” [a gr. ϰίϰιννος tractum esse videtur. ThLL.], id est, “capilli, cirrus” (sed etiam “capilli intorti", "floscula sermonis" uel "clauicula uitis”).

Ceterum, aequiualentia acustica inter litteras Ñ et LL auditionis erroris causa nonnullis in uerbis Hispanicis exstat, exempli gratia, escaña – escalla, empella – empeña, descabellado – ant. descabeñado, etc.

Si, ut Michael Delibes dicit, “nebula mingens in flocculis congelata” generat illas “cencellas” -id est, quandam mixturam uenti gelidi et niualium floccorum in crystallo congelatorum-, quidni existimemus uocem "cencella/cencellada", seu potius"cenceña/cenceñada" ortam esse e nomine adiectiuo CENCEÑO,-A, Latine *cincinneu(m), -a(m), id est, e “nebula aut caligine in flocculis congelata instar gracilium capillorum siue cincinnorum”?

Nonnullas enim etymologias (necnon definitiones) nostri dictionarii RAE accurate reuidere necesse est.

*Gratias plurimas ago Xauiero Barbastrensi quod mecum partitus sit suam quaestionem lexicam et pulchram narrationem de peragratione montana quae hîc eius ueniâ edita est.

De infantium salibus

Nouum annum habemus, Epiphaniae dona infantibus familiaeque data sunt et... proh dolor, feriae finitae sunt! Cras plerisque rediendum est ad laborem.

Feriae Nataliciae quae plurimis hominibus sensum habent religiosum, mihi potius eo placent, propterea quod infantes his otiosis diebus penitus fruuntur atque etiam nonnulli parentes quieti mentem corporemque mandare possumus.

Etenim dies aptissimi sunt ad itinera facienda aut ad libros legendos aut ad cogitandum de rebus praeteritis futurisque aut ad conueniendum familiae, immo etiam ad nihil faciendum. Nihilominus, quibus sunt liberi paruuli, bene scitum est quam difficillime sit placida itinera facere aut legere cogitareque interdiu aut simpliciter nihil facere.

Filia mea tranquilla puella atque optima lectrix est. Vix molesta. Sed filiolus Xauerius, septem annos natus, neruis laborans, semper mihi interrumpit omnes lectiones pensaque quae penes me sunt dictitans: "Cara mater! Cara mater! (sic me compellat si quod de me quaerit, e contrario me uocat "mamma!", seu potius "mamurra!" sermone suo Hispanico puerilique) Taedio sum! Mecum collude..., precor!"
Et illuc progreditur cara mater tum inuita tum libenter ad colludendum cum filiolo Xauerio aut pilâ aut aleas aut chartularum ludus aut alias res ludicras, seu potius ad pueriles fabulas narrandas (quales filiolae suae ille "Vir cum pluteo pleno" qui pelliculam modo fecit dignam uisu), ne solus incumbat multas horas in illos hodiernos et inuisos et barbaros electronicos lusos, quibus quoque barbara nomina sunt (WII, PSP, Nintendo...), tam dissimiles eorum lusorum antiquae Romae quorum nonnullos ego ipsa simillime ludebat tenerâ aetate.

Maternae enim lectiones et cogitationes iactatae sunt una cum imâ quieti in serum noctis. Interim parentibus fere aequandus est diei ludus cum infantibus studiorum latrunculis, sed illecebrarum fontibus limpidissimis.

O quam miri sunt homunculi ei qui uitam agunt inter ludos et risus et quibus uera Naturae essentia inest, necnon -quidni dicam?- salis.

Nam humanos inter sales potissimum sunt quos naturâ inesse dicimus atque in primis infantium sales sunt omnium ualde lepidi, propterea quod puriores minusque affectati atque etiam inexpectati ueniant simulque cum risu admirationem inducant.

Venit enim meam in mentem haec duplex ratio tradendi eandem facetiam saeculorum XVº et XVIº, quarum primae partes actae sunt a duobus infantibus, altero puero Italo decenni Italo, altera puellula Hispana tres annos nata:

1) Primus sal continetur in Libro Facetiarum (1438-52) Ioannis Fr. Poggii Bracciolini:


The Facetiae of Poggio (Paris: Isidore Liseux, 1879) nº 211:

Angelotto, Cardinali Romano, homini mordaci et ad iurgandum prompto, uerborum satis, prudentiae parum erat. Ad eum, cum Pontifex Eugenius esset Florentiae, accessit uisitandi gratia puer decennis, admodum scitus, usus paucis uerbis, oratione satis luculenta. Admiratus Angelottus pueri grauitatem suauitatemque dicendi, ac nonnulla percunctatus ad quae puer scite respondit, uersus *ad* astantes:

'Simili ingenio et ita docti a pueritia,' inquit, 'crescentibus annis decrescunt intellectu, et stultiores *prouecta* aetate euadunt.'

Tum puer *extemplo*: 'Doctissimus ergo profecto sapientissimusque prae caeteris uos in teneris annis esse debuistis.'

Obstipuit subito faceteque responso Cardinalis, stultitiae ab illo reprehensus, quem ferme infantem *viderat*.

___
* om. ad (ed. 1510) / prouecta : profecta (ed. 1510) / extemplo : exemplo (ed. 1510) / viderat : videbat (ed. 1510)*

2) Altera facetia legitur in libro Commentariorum de sale Bernardini Gomesii Miedis (Valentiae 1572-79):

Quale fuit illud Toleti quod trima puellula protulit, quae ob prodigiosam dicacitatem apud sacrum antistitem habebatur, quam, cum interim omnes coram illo de repente dicentem admirarentur deque eius crescenti in dies dicacitate prospera coniicerent:

«Erratis –ad eos inquit antistes–, nam infantuli quos tenera aetate acutos uidemus, matura quidem stupidi et bardi solent euadere».

Cui protinus puellula: «Ergo, mi domine, argutulum te fuisse aetate prima necessum fuit».

***

Porro, his duabus facetiis simul lectis, me ipsam interrogo de hoc:

Vtrum humanista ille Hispanus, Ciceronianus confessus, facetiam mutauit postquam directe legisset eandem Poggii, cuius Latinus sermo uiuus reprehensus fuisset ab illo Laurentio Valla, auctore Elegantiarum Latinae linguae, qui de eo dixerit suo in Antidoto primo: "Totus est talis Pogius, ut eius prope plura sint errata quam uerba"? An idem ipse legit aliam rationem dicendi intermediam "elegantiorem"? Responsum philologicâ indigeret perscrutatione quae hîc locum suum non habet.

Ceterum, ut satis compertum est omnibus, facetiae mutantur prout commutant aut cuiusque ingenium aut tempora aetatesue aut nationes gentesue.

Quomodo haec facetia hodie, saeculo XXI, Latine dicatur? Vtrum puer an puella sit hic hodiernus infantulus argutulus? Quot annos natus nataue? Tres? Quinque? Septem? Decem...? Vbi terrarum? Vtrum rebus ludicris electronicis oblectatus sit? An optimus lector particepsue lusorum puerilium classicorum una cum aliis pueris parentibusue suis? Sed eae res parui ponderis sunt. Maioris momenti uidentur mihi hae duae interrogationes:

Primum, coram quibus prodigiosa infantis grauitas dicendi nostris in diebus patefiat?

Deinde, quomodo haec facetia moderna Latine scribenda sit? Vtrum modo Gomesiano an Poggiano?

Has enim quaestiones nugasque ac plures meo in animo uerso et produco in serum noctis.

Annus nouus, noua mirifica

...ad scribendum Graece Latineque!

Nuperrime inueni paginam nouam in lucem editam ab amico Gundisaluo una cum Lucio Amadeo Ranierio, illo Scorpione Martiano:

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ.

Eis gratulor de optimo consilio capto scribendi Graece Latineque.

Bene uertat!

***

Ceterum, omnibus qui textus Graecos et Latinos scribere aut componere gestiant, en uarii nexus qui quoque usui siue auxilio esse possunt:

[Imago mutuata hinc]

- Unicode Classical Greek Inputter : ex. gr. ἡ βάρβαρος γῆ



- TABVLARIVM: Lexicon Graeco-Francogallicum Anatoli Bailly

- Lexicon Francogallico-Graecum a Carolo Alexander (1797-1870) compositum

- Lexicon Anglico-Graecum (S. C. WOODHOUSE, 1910)

- Lexicon Hispanico-Graeco-Latinum a Francisco López Pozo

- Lexicon manuale Graeco-Latinum / Latino-Graecum a Carolo Schrevelio compositum (1663)

- Lexicon graecolatinum : cui praeter omneis omnium additiones hactenus, sive in Italia, sive in Gallia, sive in Germania impressas... (1530)

- Lexicon Graeco-Latinum manuale edidit E.F. Leopold (1883)

- De copia uerborum Des. Erasmi Roterodami (1823)


- Gradus ad Parnassum siue Bibliotheca Musarum (1765)

-Lexique de la prose latine de la Renaissance (R. Hoven 1994)

-Ianua Aurea Linguarum I. A. Comenii (1642)