De pedis ictibus in Latinum

Grammaticae Hispanicae Nebrissensis editionem a domo editoria "Circulo Lectorum" praebitam et auctoritate et auspiciis nostrae Regiae Academiae Hispanicae c.n. RAE aliquos abhinc dies emi continentem quoque selectas Paginas Nebrissenses  has Latinas:

• Introductiones Latinae (1481)
• De corruptis Hispanorum ignorantia quarumdam litterarum uocibus (Repetitio secunda, 1486)
• Introductiones Latinae (ca. 1488)
• Introductiones Latinae recognitae atque interpretatae (1495)
• Vafre dicta philosophorum (c. 1498/1500)
• Tertia quinquagena (1516)
• Diuinum apiarium (1520)
• Thalichristia (1ª ed. 1522; 2ª ed.1525)

quae etiam inter alia praebet in fine libri (pp. 625-637) "Glossarium Nebrissense", auctrice profestrice nomine Lourdes García-Macho, in quo fere quadringenta uocabula Grammaticae Hispanicae (1492) in sermonem Latinum uersa sunt secundum quod apparet in Lexico Hispanico-Latino Nebrissensi (c. 1494), exempli gratia:

albórbolas de alegría: iubilus,
amador de antigüedades: antiquarius,
amador de mugeres: mulierosus amasius,
amadora de varones: uirosa mulier,
donoso:  facetus, salsus,
guadafiones: manicae lineae [trabas],
salmuera, sudor de lo salado: salsugo.

Editio Grammaticae Hispanicae a profestrice Carmine Lozano parata est (Barcinone 2011), curante paginas Latinas Nebrissenses Philippo González Vega. Primo aspectu editio optima uidetur, quam adhuc maxima uoluptate euoluo delectata rebus grammaticis, sed praecipue Latina lingua. Quamobrem de hoc libro fortasse alio die scribam plura studium meum mouentia. Sed quamuis magna in parte lectione fruar, mihi tamen dicendum est aliqua parte editionem haud optimam atque interpretationem Hispanicam durissimam uideri. Unum exemplum afferam ne taediosa fiam:

Quodam in loco Introductionum Latinarum (1495) Antonius ille Nebrissensis de uoce praeclara "tempore" scribit et sententias illustrium auctorum Graecorum memorat, sicut Thales ille Milesius et Aristoteles et Cleobulus Lyndius, "cuius ea de re uerba nos in distichon sic redegimus" (p. 223):

Copia uerborum rerumque inscia uersat
mortales, tempus perficit atque sapit.

Ecce interpretatio quae Hispanice legitur hac in editione:

"La copia de las palabras y cosas torna en ignorantes
a los mortales, el tiempo les mejora y hace sabios"

Quam dudum "copia uerborum rerumque" inscios reddit mortales? Res mihi ad sensum non quadrat, sed non solum ad sensum, sed etiam ad numerum. Nam primo in uersu syllaba deest una ad hexametrum perficiendum.

Sed si legere pergimus atque in calce paginae 235 (duodecim scilicet paginis post) rimamur commentarium quem Antonius Nebrissensis ipse facit, hanc lectionem reperimus permiram:

Cleobuli uerba quae ille soluta oratione dixit, nos addita metri necessitate redegimus in distichon, idest in duos uersus, hoc modo: "copia uerborum rerumque inscicia uersat" et caetera, quasi uelit dicere homines in adolescentia duabus rebus inuoluuntur, hoc est rerum ignoratione et uerborum abundantia, sed postea aetate perficiuntur et sapiunt.

Nihil habeo quod addam, nisi "intelligenti pauca" et uerba Quintiliani haec (inst. V 13, 38):

... aut inscitiae rerum uerborumque et insulsitatis etiam,...

Haud semel, sed saepius lego in paginis interretialibus atque ubique collegas nostrates haud insulse queri de pedis ictibus in Latinum inflictis non solum ab hominibus alienis a linguis cultuque Graeco-Latino, sed etiam, quod grauius est, ab historicis scriptoribusque rerum gestarum Romanarum antiquariisque. Sed procul dubio deterrimi omnium sunt philologi hodierni qui linguam Latinam neglegunt et torquent ideoque philologiam ipsam (ego ipsa quidem prima pessimaque omnium!). At tales pedis ictus, ut uidetur, non solum sunt Hispanorum.

Ex clatrata fenestra

Post nonnullos annos absens a Grege Latine Loquentium, nuper salutem denuo sodalibus dixi, praecipue autem Victorio cui, dum aestate superiore reliquias inclutas Ostienses oculis collustrabamus una cum aliis participibus inter quendam conuentum Romanum, in Gregem iterum ingredi pollicita eram. Promissum quidem absolutum. Nescire tamen fassa sum an epistulas eorum doctissimas perlegere integras cunctasque atque ad aliquos respondere possem, quippe quod minimum temporis otiosi spatium sit eis quae grauibus oneribus domesticis obsideamur et officiis muneribusque diuersis fungamur, sed pro modulo meo conabor, cum sermonis Latini peritiorem esse aueam et compertum habeam in Grege esse scriptores optimos. Repperi eosdem quos abhinc tres annos, maxime Xauierum, excepto autem quodam cui nomen fictum est Nemo Bonus, quem prima fronte putaui esse Neminem, sed citius pro certo habui non esse "discipulum omnium pessimum". 

Ex omnibus epistulis usque ad diem hodiernum a Gregalibus missis maximum studium meum excitauit una a Victorio scripta in qua quaerebat de interpretatione carminis a Fabio Segnio pacti dicatique mulieri cuidam, nomine Laurea, mortuo Benedicto Varchi (1503-1565) :

Ingentis sumas solatia carmina luctus,   

   Laurea, quae Musis adderis una novem.

His Varchi nomen clari et celebrantur honores,

   tanta sed attolli gloria laude nequit.

Scire bonus Victorius uolebat utrum hi versus 'metrice' recti essent et quomodo ipsi oratione soluta reddi possent.

Sodales aliqui uiri responderunt et lectionem oratione soluta propriam Victorio optime dederunt, sed homines nulli uerba ulla de ea muliere, nomine Laurae, protulerunt. Quam ob rem paulum peruestigaui et en uobis quod ad Victorium Gregalesque scripsi et hodie uobiscum lectoribus lectricibusque fidelibus compartiri uolo:

Ea mulier nomine Laurea, cui Fabius Segnius dicat illos uersus Varchi mortis causa, est Laura Ferrea Ammanata (1523-1589), poetria Florentina doctissima et discipula amicaque illustris poetae, philosophi et historici Florentini Varchi. En interpretatio mea, optime Victori ("Quot homines, tot sententiae"):

"Ad magnam maestitiam tuam leuandam propter Varchi mortem carmina legas consolatoria, Laurea, quae decima Musa appellata es*, in quibus eius nomen et honores illustrentur, etiamsi carmina nulla uerbis laudatoriis tam gloriosa Varchi facta augere possint".

___________
*Sebastianus Sanleolinus scripsit (nescio uero quo anno):
"Clio Ammannatae audisset cum carmina Laurae,
"Quando", inquit, "nobis est decima orta soror"?

Locum casu inueni ubi narratur obitus Benedicti Varchi atque etiam mentionem facit illius feminae doctae cui uetitum fuit magistri amicique feralibus interesse nisi uix ex clatrata (correxi "cratata") fenestra, quod augere Laureae melancholiam, mea quidem sententia, debuit:

"Fato concessit ex apoplexia hoc anno Benedictus Varchius, vir doctissimus et coenobii sancta Mariae Angelorum de Florentia valde benevolus, qui propter amicitiam Silvani Ractii, monachi ejusdem coenobii, qui secularis eius discipulus extitit, condito testamento ad Angelos sepeliri voluit actaeque sunt illi exequiae sollemni pompa, et Leonardus Salviatus iuvenis eruditus, eius itidem discipulus et eques laudationem ad concionem funebrem habuit de qua Petrus Victorius disertissimus ad Marium Columnam illustrem scribens adiecit se non parum molestia accepisse, quod Laura Ammanata, mulier in Etruscis studiiis consumatissima femina, intra limina propter legem loci admitti in tanta celebritate nequiverit, sed ex clatrata fenestra feralibus interesse vix potuerit. Conditus fuerat Varchius ad sacellum Albertorum, unde Silvanus ad sepulcrum in facie claustri Vitalbae cum notissimo elogio ilium transferri mox curavit. "Fortunius funeri praesens. Elogium est huiusmodi: "D.O.M. Benedicto Varchio poetae, philosopho atque historico, qui cum annos LXIII summa animi libertate, sine ulla avaritia aut ambitione vixisset obiit non invitus XVI. kalendas decembris M.D. LXVI Silvanus Ractius sacrae huius aedis coenobita amico optimo."   

Vale atque ualete.

Emeritensia noua et alia hebdomadalia narratu digna

Tandem aliquid scribere meo in scriptorio possum de rebus quae in nouissima hebdomade acciderunt. Admiror semper magistros et discipulos qui cogitationes uel imagines in paginis interretialibus suis tam celeriter monstrant. Nam mihi necesse est in mente uersare diutius quae proferre uelim imperita dicendi et faciendi, quamquam, ut uere fatear, postquam incipere decerno, omnia fluunt expedita.

Ioannes Gil, nouus Academiae RAE sodalis
(Imago sumpta hinc)

Primus uel optimus hebdomadis praeteritae nuntius referebatur ad Ioannem Gil, perillustrem magistrum nostrum, qui nouus Academiae Hispanicae c,n, RAE sodalis electus fuit. Omnia eius uerba quae in commentariis periodicis in lucem edita erant, magno cum gaudio accepta erant a magistris et philologis Hispanis, quippe quod multum de Latina loquela legere possimus idque maximi momenti, sicut exempli gratia haec: "Latina lingua mortua non est, nam magistri sunt qui non tantum eam doceant, sed etiam Latine cum discipulis loquantur, sicut discipulus meus nomine Ioannes Cienfuegos quodam in Lyceo Xerensi". Die Iouis XII peregregio nouo Academico gratulari decreui per epistulas electronicas cogitans responsum accepturam esse nullum, sed id accepi... uiginti minutis post. Quem hominem!

Altera res noua hebdomadalis fuit celebratio VII Conuentus cultui Graeco-Latino dicati in Emeritensi oppido a die VI usque ad VIII diem, cui conuentui ego tertia uice intereram.

Placet quidem ad hunc conuentum adire mihi, rarae aui uolitanti per siluam hanc studiorum, uariis causis, sed maxime quod uires capiam atque auris uescar nouis dissimilibusque earum quibuss soleam cotidie, quippe quod haud facile sit neque usitatum meis cum collegis compartiri sermocinarique de Latinitate (ne Hispanice quidem) neque de rebus didascalicis methodisque nouis ad utramque linguam docendam, omnes obruti, ut uidetur, plurimis grauibusque pensis academicis...

II Certamen linguae utriusque UCA

Etenim, multi qui in Gaditana Facultate Philosophica et Litteraria linguam Latinam profitemur, discipuli sumus Ioannis Gil atque etiam Iosephi Mariae Magistri, qui illius quoque discipulus est (nunc temporis candidatus ad Rectorem UCA... Rem aliam nouam hebdomadalem!) et, quamquam multi  didicimus lingua Latina uti modo, ut aiunt, actiuo, plerique tamen collegae eam docent modo haud actiuo, ut ita dicam, id est, initium semper faciendo grammaticae et litteras Graecas Latinasque Hispanice explanando hoc unico proposito, ut discipuli in sermonem uernaculum uertant textus Latine Graeceque scriptos. Qua de causa mirum non est  nostro in altero Certamine linguae utriusque, quod eodem die initii Conuentus Emeritensis celebratum est, discipulis (quorum circa centum nobis nomina dederunt) periculum faciendum esse pariter atque illam probationem Selectiuam quae apud nos singulis annis fit continens breuissimum textum uertendum in sermonem uernaculum (tres quattuorue lineas Ciceronis uel Nepotis uel Caesaris uel Salustii, ad probationem nempe Latinam superandam, ad Graecam... Xenophontis) et quaestiunculas grammaticas et litterarias. Mihi fatendum est ab eo certamine aliqua parte haud parua dissentire (nam idonea occasio nobis praebetur ad aliquod nouum dissimileque faciendum par Academiae, sedi uidelicet scientiae et progressus) necnon displicere quomodo nonnulla acta fuerint. At haud amplius de hoc dictura sum, quamquam facies nescit simulare.

Sed transeamus iam ad Emeritensia noua.

Semper puto hos Conuentus a moderatoribus situs interretialis c.n. CulturaClásica.com paratos uideri Oasim media in deserta locorum uastitate, ubi uires, ut supra dixi, refectae sunt a uiatoribus humanistis. Hoc anno multum Latine (orationes optimae ab Eduardo Engelsing nostro atque Aloisio Miraglia tribus discipulis comitato habitae) atque etiam aliquid Graece (Christoporus Rico, quem Antonio nostro Magno "Agamador" commendaui, omnibus perplacuit et delectauit) audiuimus. Fabulam quoque Plauti Casinam spectare facetissimam potuimus in antiquo theatro Emeritensi (forte fortuna tempestas bene sese nobis habuit et postremo non pluit) necnon interesse officinis optime instructis a magistris Lyceorum (illarum a Germanico salsissimo et domina Amparo docta paratarum ego particeps fui), qui ultra officia scholastica in quae incumbunt, tempus consumunt subsiciuum aliis laboribus, Interreti scilicet Participatiua siue Web 2.0 aut consociationibus didascalicis, ut Chiron aut Saguntina Domus Baebia.

Quidnam enim uel optimum omnium fuit? Sine dubio homines cupidi fautores amantissimi linguae ac cultus Latini Graecique eodem in oppido Hispanico pulcherrimo conuenti, inter quos praeterire nolim quendam discipulum meum, nomine Antonium Rodríguez, cuius magistra fui abhinc circa quindecim annos. Prima uice ille erat particeps et multum sermocinati sumus per duas horas, dum reliquias inclutas Emeritenses oculis collustrabamus una cum aliis participibus (quamuis fere nihil spectaremus, immersi in colloquium). Perplacet inuenire antiquos discipulos nunc temporis magistros optimos sollicitos de methodis docendi magis idoneis. Etiam omittere nolo praesentiam trium discipularum, Regulae et Marthae et maxime Iuliae, quae linguae Latinae studere pergere cupit per se ipsa, utpote quod nostro in Gradu Humanitatum tantum fieri possit linguam Latii antiquam per six menses discere.

Quae plura? Homines semper, feminae scilicet mirae atque uiri candidi humanissimique omnes: Iosephus Gaditanus et Ioannes Cienfuegos eiusque uxor Carmen perbella et Paulus et Ansgarius et Saluator et Rodericus et Nerea pulcherrima (intus forisque) @bourdonner et Ferdinandus @ferfifol et Rapha (quibuscum tribus mihi placuit Convivium apud sodales lepidum compartiri una cum tribus discipulis Aloisii) et Iacobus @latinimberbe et Guadalupe @rivuslupe et magister Gaditanus Augustinus Montañés et Carmen Ramos sodalis olim mea cara et Magna Anna illa Vocis Graecae Magnusque Carolus Cabanillas et dominus Ludouicus Inclán et Maximus Hermes IoannesVi et Iacobus (Santi) Emeritensis et alii multi...

Etiam aliquos desideraui: amica Baetica mea carissima, femina illa sola quacum commercium epistularum Latinarum habeo,  hoc anno afuit, cui has imagines pictas illic monstratas inspicere libuisset multum:

Gratias enim plurimas ago omnibus qui conuentum instruxerunt optimum permirumque, de quo plures commentarios et imagines euoluere et certiores esse uos potestis hic et maxime hic:  #Emerita

Has flammas postremo, quae singulis annis in cordibus multorum ad linguam Latinam Graecamque modo uiuo discendam accenduntur, hoc anno scilicet Emeritae, non extincturas esse, ut solet, post aliquos dies spero comsumptas inertiae dulcedine.

Videatis sultis has imagines alias (pleraeque pessimae a me captae, ut fere semper, quoniam usa sum telephono gestabili uel tabella electronica), sed factae maxima dilectione: 

Facillimum dictu, difficillimum factu

In annotationibus commentarii cui titulum "Facile dictu, difficile factu" imposui, magister Italus nomine Alexander Conti duo epistolia uiuide scripta reliquit, quorum alteri illic respondi, alteri autem mihi placeret hic. Nam magister Alexander uolebat etiam scire quid ego putarem de argumento quod in Italia multi adhibeant ad Latinitatem uiuam reiciendam (uideatis sultis hoc argumentum in annotatione). 

Reapse responsum melius et fusius iam datum est nonnullis abhinc annis a magistro quoque Italo illo Mirabili nomine Aloisio, qui Italice exarauit notissimam symbolam "Quomodo (non) doceatur lingua Latina" nuncupatam (etiam in sermonem Hispanicum uersam, nescio an aliis linguis peregrinis). Quamobrem nihil de hoc argumento addere possum neque ualeo.

Tantummodo uellem magistro Alexandro respondere ultimis eius uerborum: "nonnumquam egeo argumentis quibus [obtrectatoribus] contra dicere, cum mihi non satis nota sit ipsa viva latinitas". Confiteor enim mihi displicere uocabula uel "uiua" uel "mortua" ad Latinitatem definiendam (de quo puto iam aliquid a me dictum esse)  .

Illo in situ interretiali ubi nonnulli Latine pipilamus et minurritiones proferimus delectationis exercitationisque causa (saltem ego), Nemo noster scripsit "esse multi qui velint effingere linguam Latinam non esse linguam, sed rem arcanam et quasi divinum mysterium quod est tantum mirandum". Ad haec sunt quoque, ut mea opinio sentit, qui Latinam linguam existiment tantum esse illam antiquorum Romanorum ideoque recusant omnem Latinitatem posteriorem et recentiorem tamquam deprauatam aut barbaram aut artificiosam, uel indignisismam studio, a qua opinione penitus abhorreo, a qua forte fortuna multi alieni sunt ( inter alios ex. gr. uideatis hic atque hic).

Quibus ergo dictis, magistro Alexandro uelim respondere haec: quamuis omnes consentire uideantur Latinam esse linguam (immo apud Valahfridum Stroh  "Regina linguarum" est!), de nobis tamen pendet Latinam linguam existimari ueram loquelam nec rem arcanam nec quendam griphum nec ruinam archaeologicam. Vel ut melius dicam, solum quando plerique magistri et philologi sermone Latino utemur, loquendo uidelicet et scribendo et audiendo et legendo, obtrectatoribus occasio uel subterfugium iam non praebebitur, ut argumentum ex rerum natura petitum ad Latinam linguam docendam reiciant et respuant.

Sed ante omnia magistri, maxime qui pro methodo directa uel uiua uel actiua uel inductiua propugnant, debent cornua sumere et quam primum loquela Latina uti (et Graeca!) atque etiam textos et colloquia aeuo nostro et aetati discipulorum aptare, etiamsi agmen errorum et mendorum numerosum nos obsideat. Et si periti duces qui Latine loqui sciant, prope nos desint et absint ut uiam rectam humanistarum nobis monstrent, subsidium atque auxilium optimorum librorum et cursuum studiorum petamus et teramus. Si morituram esse nollemus, non Latinitatem (quippe quae aeterna sit, dum quoque Roma), sed Philologiam Graecam Latinamque atque auiditatem legendi opera Latine Graeceque scripta, maximi momenti esset timorem et superbiam et inertiae dulcedinem fugere.

Hoc tamen uidetur (duram rem, sed rem!) facillimum dictu, difficillimum factu.

***

P.Scr.: Difficillimum tamen factu esse non debet, si adulescentes iuuenes prudentia et cultura ornati Sapiunt Agunt Loquuntur!